Fire oranı nasıl hesaplanır?
Fire oranı, üretime giren malzemenin ürüne dönüşmeyen kısmının girene oranıdır: fire oranı = (giren miktar − çıkan miktar) ÷ giren miktar × 100. Örneğin 1.000 kg hammaddeden 940 kg ürün çıkıyorsa fire oranı yüzde 6'dır. Hesabın anlamlı olması için giren ve çıkan aynı birimle, aynı iş emri ya da vardiya için tartılmalıdır.
Hazırlayan: Pan Innovation House, Gaziantep merkezli yazılım şirketi · Son güncelleme:
Fire oranı formülü nedir?
Gelir İdaresi'nin 07.07.2015 tarihli bir özelgesinde fire, bir malın imalat süresince veya tüketiciye arzına kadar kendi doğal akışı içinde uğradığı kayıp olarak tanımlanır; miktarı dönem sonunda kayden ölçülebilen bir üretim kaybıdır. Fire oranı bu kaybın girdiye oranıdır; verim (randıman) ise girdinin ürüne dönüşen kısmıdır.
Fire oranı (%) = (giren miktar − çıkan miktar) ÷ giren miktar × 100
Verim (%) = çıkan miktar ÷ giren miktar × 100
Temsilî örnek. Bir iş emrinde 1.000 kg hammadde kullanılıp 940 kg ürün alınırsa fire 60 kg, fire oranı 60 ÷ 1.000 = yüzde 6, verim yüzde 94'tür. Aynı iş emrinde 25 kg satılabilir kırpıntı çıktıysa bu yan üründür; fire oranı kırpıntı ayrı tartılarak hesaplanır.
Fire, ıskarta ve imalat artığı arasındaki fark nedir?
Üçü de üretim kaybı gibi görünür ama kaydı ve maliyeti farklıdır. Ayrı tartılıp ayrı kaydedilmezlerse fire oranı olduğundan yüksek ya da düşük görünür.
| Tür | Ne olduğu | Nasıl kaydedilir |
|---|---|---|
| Fire | Doğal akış içinde kaybolan miktar: buharlaşma, toz, çapak, makinede kalan | Giren ile çıkan arasındaki fark olarak, iş emri bazında |
| Iskarta ve hurda | Üretilmiş ama kusurlu olduğu için satılamayan ürün | Adet ya da kg olarak, hata nedeniyle birlikte |
| İmalat artığı ve yan ürün | Satılabilen kırpıntı, döküntü, talaş | Ayrı stok kalemi olarak; değeri ana ürünün maliyetinden düşülür |
Normal fire ile normalin üstündeki fire nasıl ayrılır?
TMS 2 Stoklar standardına göre normalin üstünde gerçekleşen ham madde fire ve kayıpları stokların maliyetine dâhil edilmez; gerçekleştikleri dönemde gider olarak finansal tablolara yansıtılır (paragraf 16). Yani sürecin kaçınılmaz firesi ürünün maliyetine girer, bunun üstündeki kayıp o dönemin gideridir.
Bu ayrımı yapabilmek için her ürünün reçetesinde normal fire oranının yazılı olması gerekir. Fiili fire bu oranla karşılaştırılır; fark, hem maliyet muhasebesinin hem de üretim müdürünün bakacağı rakamdır.
Temsilî örnek. Reçetedeki normal fire yüzde 4 iken iş emrinde 1.000 kg girdide 60 kg fire çıktıysa 40 kg normal fire ürün maliyetine girer; kalan 20 kg normalin üstündeki kayıptır ve nedeni aranır.
Vergi açısından kabul edilen fire oranını kim belirler?
Aynı özelgeye göre fire miktarları yasal düzenlemeler ile veya ilgili mesleki kuruluşlar tarafından belirlenir; fireye uğrayan mallar için işletme sahibinin Vergi Usul Kanununa göre bir belge düzenleme zorunluluğu bulunmaz. Özelgede aktarılan 60 No.lu KDV Sirkülerine göre imalat sırasında veya sonrasında meydana gelen fireler zayi olan mal kapsamında değerlendirilmez; daha önce indirim konusu yapılan KDV'nin düzeltilmesi gerekmez.
Sınır da aynı yerde çizilir: yasal düzenleme veya ilgili mesleki kuruluşlarca belirlenen fire miktarını aşan kayıplara ilişkin giderlerin kazancın tespitinde indirimi kabul edilmezse, bu giderler dolayısıyla yüklenilen KDV de indirim konusu yapılamaz. Özelge, başvuran mükellefin durumuna özgüdür; kendi ürününüz için geçerli oranı odanızdan ve mali müşavirinizden teyit edin.
Fire oranı hangi kayıtlarla düşürülür?
- Giren ve çıkan miktarı iş emri bazında tartın; ay sonu toplamı nedeni göstermez.
- Fireyi neden koduyla kaydedin: ayar ve devreye alma, malzeme hatası, makine arızası, operatör, ölçü dışı.
- Fireyi makine, ürün ve vardiya kırılımında izleyin; ortalamanın arkasındaki tek makineyi bulun.
- Her ürünün reçetesine normal fire oranını yazın ve fiili fireyi bununla karşılaştırın.
- Geri kazanılan malzemeyi (kırma, yeniden işleme) ayrı stok kalemi olarak izleyin.
Fire oranı hesabı hakkında en çok sorulanlar
Fire ürünün birim maliyetini nasıl etkiler?
Toplam maliyet sağlam çıktıya bölündüğü için fire arttıkça birim maliyet yükselir. 1.000 kg girdiye 50.000 TL harcanıp 940 kg ürün alınıyorsa kg maliyeti 50 TL değil 53,19 TL'dir.
Fire için belge düzenlemek gerekir mi?
Gelir İdaresi'nin 07.07.2015 tarihli özelgesine göre fireye uğrayan mallar için Vergi Usul Kanununa göre belge düzenleme zorunluluğu yoktur. Yine de iş emri bazında tartım kaydı, fire oranınızı açıklamanın en güvenilir yoludur.
İmalat artıklarının satışında KDV var mı?
KDV Genel Uygulama Tebliği'ne göre imalat sırasında elde edilen metal, plastik, lastik, kauçuk, kâğıt ve cam kırpıntı, döküntü ile talaşların teslimi 3065 sayılı Kanunun 17/4-g maddesine göre vergiden müstesnadır.
Yan ürünün değeri maliyette nasıl gösterilir?
TMS 2'ye göre önemsiz yan ürünler genellikle net gerçekleşebilir değerleri üzerinden ölçülür ve bu değer ana ürünün maliyetinden düşülür (paragraf 14).
Bu hesabın yazılım tarafı
Formülü bilmek yetmez; veri her vardiya aynı biçimde kaydedilmeli. İlgili sayfalar bu kaydın nasıl kurulduğunu anlatır.
Üretim takip programı ve MES
İş emri bazında giren, çıkan ve fire kaydının sahadan toplanması.
Sayfayı açınBirim üretim maliyeti nasıl hesaplanır?
Malzeme, işçilik ve genel üretim giderinin ürüne dağıtılması.
Sayfayı açınFabrika yazılımı
Mevcut muhasebe programının yanında çalışan üretim, stok ve kalite katmanı.
Sayfayı açınDiğer sorular
- Birim üretim maliyeti nasıl hesaplanır?
- Kapasite kullanım oranı nasıl hesaplanır?
- OEE nedir, nasıl hesaplanır?
- Stokta ABC analizi nasıl yapılır?
- Stok devir hızı nasıl hesaplanır?
- Stok sayım farkı nasıl kaydedilir ve nasıl azaltılır?
- Fabrikada üretim planlaması nasıl yapılır?
- Ürün ağacı nedir, malzeme ihtiyacı nasıl hesaplanır?
- Sektöre göre sorular
Hesabı kendi verinizle birlikte yapalım
Ürününüzü, makine sayınızı ve bugün bu hesabı nasıl yaptığınızı iki cümleyle yazın. Mesai saatlerinde en geç bir iş günü içinde dönüyoruz.
- Mevcut ERP'niz sökülmez — Logo, Mikro, Netsis yerinde kalır
- Kaynak kod ve veri sizindir
- Kullanıcı başına lisans ücreti yoktur
Hesabı her ay elle kurmak yerine kayıttan çıkaralım
Akışınızı sizden dinler, hangi verinin nerede kaydedileceğini yazılı çıkarırız. Muhasebe programınız yerinde kalır.